Hạn mức chi cho con với các gói trả định kỳ là chuyện cha mẹ quyết: mức bao nhiêu, loại gói nào con được tự đăng ký, và khi nào thì nới. Công cụ chỉ giúp giữ đúng điều đã quyết; nó không thay được cuộc nói chuyện trong nhà về việc con được tiêu thế nào.
Bài này dành cho cha mẹ có con ở tuổi trung học, khi con bắt đầu cần trả tiền cho những thứ của riêng mình: gói nghe nhạc, ứng dụng học, kho lưu trữ ảnh, gói game, ứng dụng chỉnh ảnh. Bài so các kiểu hạn mức, nêu rõ phần nào là việc của cha mẹ, gợi ý lộ trình nới dần, và chỉ ra những lỗ hổng làm hạn mức mất tác dụng. Thao tác cài đặt trên từng loại máy không nằm trong bài này.
Khi con bắt đầu có phương tiện thanh toán riêng
Đến một độ tuổi nào đó, việc con nhờ bố mẹ nạp hộ từng lần trở nên bất tiện cho cả hai bên. Con muốn tự gia hạn gói nhạc mà không phải chờ mẹ đi làm về, cha mẹ không muốn mỗi tối bị nhắc nhập mật khẩu kho ứng dụng. Đó thường là lúc gia đình nghĩ đến chuyện cho con một phương tiện thanh toán riêng.
Ở Việt Nam, điều kiện mở tài khoản, thẻ hay ví điện tử cho người chưa thành niên do pháp luật và từng ngân hàng, từng tổ chức quy định, thường cần cha mẹ hoặc người giám hộ đứng ra cùng. Các quy định này có thể thay đổi, nên cha mẹ hỏi trực tiếp ngân hàng mình đang dùng về loại sản phẩm dành cho con, giới hạn giao dịch và quyền của người giám hộ.
Trước khi chọn sản phẩm, gia đình nên trả lời một câu: con sẽ dùng phương tiện này để trả những gì. Nếu chủ yếu là các gói nhỏ trả hằng tháng, một phương tiện có số dư cố định và không vay được là đủ. Nếu con còn mua đồ ăn, vé xe, đồ dùng học tập, hạn mức phải tính cho cả những khoản đó, và các gói định kỳ chỉ là một phần trong tổng.
Một điểm hay bị quên: khi gắn phương tiện của con vào một gói định kỳ, con trở thành người chịu trách nhiệm khi gói gia hạn. Cha mẹ nên nói rõ điều này ngay từ đầu, để con hiểu số dư trong ví không phải toàn bộ là tiền tiêu được.
Các kiểu hạn mức và điều mỗi kiểu làm được
Không có kiểu nào đúng cho mọi tuổi. Bảng dưới để cha mẹ chọn theo mức tự lập của con và thói quen của nhà mình.
| Kiểu hạn mức | Cách hoạt động | Được | Dễ vướng |
|---|---|---|---|
| Duyệt từng lần | Mỗi khoản mua hay đăng ký đều cần cha mẹ đồng ý | Cha mẹ biết mọi khoản | Con phải chờ; cha mẹ mệt nếu khoản nhỏ nhiều |
| Trần mỗi tháng | Con tự chi trong một mức, quá mức thì bị từ chối hoặc phải xin | Con tự quyết trong phạm vi | Gói năm trừ một lần có thể vượt trần ngay |
| Nạp sẵn số dư | Cha mẹ nạp một số tiền định kỳ, hết là hết | Không thể chi quá số đã nạp | Gói tự gia hạn khi hết tiền có thể bị gián đoạn |
| Thẻ quà tặng kho ứng dụng | Mua thẻ có mệnh giá cố định, nạp vào tài khoản của con | Không lộ thẻ ngân hàng | Chỉ dùng được trong một kho ứng dụng |
| Chưa cho phương tiện riêng | Mọi khoản qua cha mẹ | Đơn giản | Con chậm có dịp tập tự quản |
Nhiều nhà kết hợp hai kiểu: nạp sẵn số dư cho các khoản hằng tháng, đồng thời quy ước mọi gói trả theo năm và mọi đăng ký dùng thử cần nhập thẻ đều phải hỏi trước. Như vậy con có tự do với khoản nhỏ, còn khoản lớn vẫn có người lớn cùng nhìn.
Những điều cha mẹ quyết, con được góp ý
Mức tối đa. Bao nhiêu mỗi tháng là việc của cha mẹ, tính theo thu nhập nhà mình, không theo mức của nhà bạn con. Con có quyền trình bày mình cần gì và vì sao.
Loại gói con được tự đăng ký. Ví dụ: gói học và gói nhạc tự đăng ký được trong hạn mức; gói game và ứng dụng hẹn hò thì không; gói nào có giới hạn độ tuổi thì theo đúng giới hạn đó.
Gói trả theo năm. Khoản lớn trừ một lần nên luôn cần bàn trước, kể cả khi con đủ số dư.
Dùng thử cần nhập thẻ. Đây là đường ngắn nhất dẫn đến khoản trừ bất ngờ. Quy ước con đặt lời nhắc huỷ ngay khi đăng ký, và báo cha mẹ biết.
Khi nào xem lại. Một mốc cố định như đầu mỗi học kỳ, để con biết khi nào có thể đề nghị nới, thay vì mỗi tuần một lần thương lượng.
Lộ trình nới dần theo mức tự lập của con
Hạn mức không nên cố định mãi. Một lộ trình gợi ý, cha mẹ điều chỉnh theo từng con chứ không theo tuổi tròn:
- Giai đoạn đầu: cha mẹ duyệt từng lần. Mỗi lần duyệt, nói chuyện một câu về khoản đó: gói này bao lâu gia hạn, bao nhiêu một năm.
- Khi con đã quen tự hỏi những câu đó trước khi xin, chuyển sang nạp sẵn một số dư nhỏ cho các gói hằng tháng.
- Sau một học kỳ giữ được số dư không âm, không có khoản bất ngờ, cân nhắc trần tháng cao hơn và cho con tự đăng ký thêm loại gói.
- Khi con sắp rời nhà đi học xa, cùng con lập sổ gói của riêng con và chuyển dần các gói đứng tên cha mẹ sang tên con nếu điều khoản cho phép.
- Ở mỗi mốc, cha mẹ vẫn giữ quyền lùi lại nếu thấy cần, và nói rõ lý do.
Lộ trình không phải phần thưởng cho con ngoan, cũng không phải bài kiểm tra để chấm. Nó chỉ là cách trao dần quyền tự quyết khi con đã có thói quen hỏi đúng câu trước khi tiêu.
Gói định kỳ gắn vào phương tiện của con: lưu ý riêng
Khi gói định kỳ được trả bằng số dư nạp sẵn, chuyện gì xảy ra vào ngày gia hạn mà số dư không đủ? Tuỳ dịch vụ, gói có thể bị tạm ngưng, bị hạ về bản miễn phí, hoặc dịch vụ thử trừ lại vài lần trong vài ngày tiếp theo. Con cần biết điều này để không ngạc nhiên khi danh sách nhạc đột nhiên có quảng cáo, và để hiểu vì sao phải giữ số dư trước ngày gia hạn.
Thêm nữa, phương tiện của con có thể đã được lưu trong nhiều ứng dụng. Mỗi lần con đăng ký dùng thử bằng phương tiện đó là thêm một khoản có thể tự trừ sau này. Cùng con xem danh sách gói đang gắn với phương tiện ấy mỗi tháng một lần, trong năm phút, là thói quen nên tập từ sớm.
Phương tiện thanh toán của con không nên là loại cho phép chi vượt số dư hay trả sau. Mọi hình thức mua trước trả sau, chia nhỏ khoản thanh toán cho các gói hay vật phẩm số đều không phù hợp với người chưa có thu nhập.
Hai con, hai hạn mức: giữ công bằng mà không cào bằng
Nhà có hai con cách nhau vài tuổi thường gặp câu hỏi khó: anh được tự đăng ký gói nhạc, sao em thì không. Câu trả lời dễ nghe nhất là hạn mức đi theo mức tự lập của từng con, không theo thứ bậc trong nhà. Khi anh bằng tuổi em bây giờ, anh cũng được duyệt từng lần như em. Nói rõ lộ trình cho cả hai con cùng nghe giúp đứa nhỏ thấy mình đang đi trên cùng một con đường, chỉ là ở chặng trước.
Một chỗ dễ sinh ấm ức là gói chung. Nếu gói nhạc gia đình do anh đứng tên quản, em có thể cảm thấy phải xin phép anh. Tốt hơn là các gói chung vẫn do cha mẹ đứng tên, mỗi con chỉ quản phần gói riêng của mình.
Cũng tránh so hai con với nhau về chuyện ai giữ số dư tốt hơn. Mỗi con có nhu cầu khác: đứa thích vẽ cần ứng dụng thiết kế, đứa mê bóng đá cần gói xem trận đấu theo mùa giải. Cha mẹ quyết hạn mức cho từng con dựa trên nhu cầu của con đó, và giải thích riêng với từng con khi cần.
Dấu hiệu cần xem lại hạn mức
Những dấu hiệu dưới đây không có nghĩa con làm sai; chúng cho thấy hạn mức hoặc quy ước đang không khớp với thực tế:
- Số dư thường xuyên hết trước cuối tháng, con phải xin thêm.
- Ngược lại, số dư luôn dư nhiều, con không dùng đến, có thể hạn mức đang cao hơn nhu cầu.
- Có khoản trừ mà con không giải thích được, dấu hiệu của dùng thử quên huỷ hoặc phương tiện bị lộ.
- Con bắt đầu nhờ bạn trả hộ hoặc mượn tài khoản của bạn để dùng gói.
- Con có nhu cầu mới chính đáng như ứng dụng cho môn học, phần mềm cho câu lạc bộ ở trường.
Trong trường hợp có khoản trừ lạ, xem ngay danh sách gói gắn với phương tiện và liên hệ ngân hàng hoặc ví điện tử nếu nghi bị lộ. Đừng bắt đầu bằng câu trách con.
Giữ riêng tư cho con trong khi vẫn biết tổng
Con tuổi teen cần một khoảng riêng tư, kể cả trong chi tiêu nhỏ. Cha mẹ xem từng dòng mua của con mỗi tuần dễ khiến con cảm thấy bị theo dõi và tìm cách lách. Một cách cân bằng là cha mẹ biết tổng và biết danh sách gói định kỳ, còn chi tiết từng khoản nhỏ trong hạn mức là của con.
Nếu dùng tính năng chia sẻ gia đình có duyệt mua, nói rõ với con cha mẹ thấy được gì. Một quy ước công khai về những gì được xem tốt hơn nhiều so với việc con tình cờ phát hiện cha mẹ đọc được lịch sử mua của mình.
Ngoại lệ là khi có dấu hiệu con bị dụ dỗ chuyển tiền hay mua thẻ cho người lạ trên mạng. Khi đó an toàn của con đặt trên riêng tư; cha mẹ cùng con xem lại, giữ bằng chứng và hỏi ngân hàng, hoặc báo cơ quan chức năng nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con bao nhiêu tiền mỗi tháng để trả các gói định kỳ?
Không có mức chung. Cha mẹ quyết theo thu nhập gia đình và nhu cầu thật của con; con được trình bày mong muốn nhưng mức cuối cùng là việc người lớn quyết, và nên xem lại theo từng học kỳ.
Con chưa đủ tuổi có mở được thẻ hay ví điện tử riêng không?
Điều kiện do pháp luật và từng ngân hàng, tổ chức ví quy định, thường cần cha mẹ hoặc người giám hộ cùng đứng ra. Hỏi trực tiếp ngân hàng về sản phẩm dành cho con, giới hạn giao dịch và quyền của người giám hộ.
Duyệt từng lần hay cho con một trần mỗi tháng thì tốt hơn?
Duyệt từng lần hợp giai đoạn đầu khi con mới tập; trần tháng hoặc nạp sẵn số dư hợp khi con đã quen tự hỏi gói gia hạn bao lâu, bao nhiêu một năm. Nhiều nhà kết hợp: khoản nhỏ tự quyết, gói năm phải hỏi.
Gói của con gia hạn mà số dư không đủ thì sao?
Tuỳ dịch vụ, gói có thể bị tạm ngưng, hạ về bản miễn phí hoặc bị thử trừ lại vài lần. Con nên giữ số dư đủ trước ngày gia hạn và biết danh sách gói đang gắn với phương tiện của mình.
Có nên xem từng khoản chi tiêu của con tuổi teen không?
Cân bằng hơn là cha mẹ biết tổng và danh sách gói định kỳ, còn chi tiết khoản nhỏ trong hạn mức để con tự quản. Ngoại lệ khi có dấu hiệu con bị dụ dỗ chuyển tiền cho người lạ.
Có nên cho con dùng mua trước trả sau cho gói hay vật phẩm số không?
Không nên. Người chưa có thu nhập không nên dùng hình thức chi vượt số dư hay trả sau; phương tiện của con nên là loại chỉ chi được trong số tiền đã có.